पहिलेको जस्तो रहेन गाउँको दसैँ, हराउँदै छन् मौलिक परम्परा
दसैँ नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक तथा पारिवारिक पर्व हो। यो केवल टीका, जमरा, नयाँ लुगा, मीठो परिकार र दक्षिणामा सीमित पर्व होइन। दसैँ परिवारको पुनर्मिलन, आफन्तबीचको आत्मीयता, ज्येष्ठ नागरिकबाट आशीर्वाद लिने अवसर, छिमेकीसँग सुखदुःख बाँड्ने परम्परा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको नेपाली संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक हो। दसैँ आउँदा गाउँका घरआँगनमा छाउने उत्साह, परदेशबाट घर फर्कनेहरूको आतुरता र परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुँदाको खुसी नेपाली जनजीवनका अविस्मरणीय दृश्य हुन्।
अहिले धेरै गाउँमा दसैँ त आउँछ, तर त्यसको पुरानो उमङ्ग क्रमशः हराउँदै गएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय घरमा वर्षभरि ताल्चा लागेको हुन्छ, कतिपय घरमा ज्येष्ठ नागरिक मात्रै हुन्छन्।
तर समयसँगै दसैँ मनाउने शैली फेरिएको छ। गाउँको दसैँ पहिलेको जस्तो छैन। गाउँका चौतारी, पँधेरा, बाटाघाटा र घरआँगनमा देखिने चहलपहल घट्दै गएको छ। कुनै समय दसैँ आउनुअघि नै गाउँमा छुट्टै रौनक छाउँथ्यो। अहिले धेरै गाउँमा दसैँ त आउँछ, तर त्यसको पुरानो उमङ्ग क्रमशः हराउँदै गएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय घरमा वर्षभरि ताल्चा लागेको हुन्छ, कतिपय घरमा ज्येष्ठ नागरिक मात्रै हुन्छन्। घरका आँगन खाली छन्, गाउँका बाटाहरू सुनसान छन् र कुनै समय बालबालिकाको हाँसोले गुञ्जिने बस्तीमा अहिले मौनता बढ्दै गएको छ।
गाउँबाट सहर र विदेशतर्फ बढ्दो बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी, प्रविधिको विस्तार, उपभोक्तावादी संस्कृति र बदलिँदो जीवनशैलीले दसैँको स्वरूप मात्र होइन, यसको सामाजिक र भावनात्मक आधारलाई समेत प्रभावित पारेको छ। आधुनिक सुविधाले जीवन सहज बनाएको छ, तर त्यससँगै परिवार, छिमेक र समुदायबीचको निकटतामा परिवर्तन आएको छ। प्रश्न यो होइन कि दसैँ पहिलेको जस्तै हुनुपर्छ कि पर्दैन। समयसँगै बदलिँदै गर्दा दसैँको वास्तविक आत्मीयता, सांस्कृतिक पहिचान र मानवीय सम्बन्धलाई हामीले कति जोगाउन सकेका छौँ?
कुनै समय दसैँ आउनु भनेको गाउँभरि उत्साह छाउनु थियो। दसैँ आउन अझै केही दिन बाँकी हुँदा नै घरआँगनदेखि बाटोघाटोसम्म सरसफाइ सुरु हुन्थ्यो। घरका भित्तामा रातो माटो र कमेरो लगाइन्थ्यो। आँगन सफा गरिन्थ्यो, गोठ लिपपोत गरिन्थ्यो र घरका छाना तथा वरपरका झारपात हटाइन्थ्यो। घरको स्वरूप फेरिँदा मानिसको मनमा पनि नयाँ उमङ्ग जाग्थ्यो। घर सफा गर्नु केवल सरसफाइ थिएन, त्यो दसैँलाई स्वागत गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास थियो।
परिवारका सबै सदस्य आआफ्नो जिम्मेवारीमा जुट्थे। कसैले घर लिपपोत गर्थे, कसैले अन्नपात मिलाउँथे, कसैले लुगा सिलाउन कपडा धुने गर्थे। दसैँका लागि चिउरा तयार गर्न ढिकी बज्थे । गाउँभरीको एउटा ढिकी हुन्थ्यो । सबै भेला भएर धान भिजाउने, भुट्ने कुट्ने गरिन्थ्यो । ढिकीमा पनि पालो लाथ्यो । सामुहिक सरसहयोग हुन्थ्यो । मेलमिलाप थियो ।गाउँमा कसैको घरमा काम धेरै भए छिमेकी सहयोग गर्न पुग्थे। एक जनाको घरको काम सबैले मिलेर सकाउँथे। कसैको घरमा दुःख वा अभाव भए गाउँलेले सक्दो सहयोग गर्थे। दसैँको खुसी व्यक्तिगत घरभित्र मात्र सीमित हुँदैनथ्यो, त्यो पूरै गाउँको साझा खुसी हुन्थ्यो। घरमा खसीबोका पालिएका हुन्थे।
बालबालिकाका लागि दसैँको प्रतीक्षा झनै विशेष हुन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने, टीका लगाएर दक्षिणा पाउने, साथीभाइसँग पिङ खेल्ने र गाउँभरि घुम्ने उत्सुकताले उनीहरूलाई दिन गन्न बाध्य बनाउँथ्यो। बाँस र डोरीको पिङ बनाउन गाउँका युवाहरू जुट्थे।
अहिले ती दृश्य धेरैका लागि स्मृतिमा सीमित भएका छन्। कतिपय ठाउँमा परम्परा अझै जीवित छ, तर धेरै गाउँमा त्यसको स्वरूप र सहभागिता फेरिएको छ। पहिलेको जस्तो सामूहिक तयारी, छिमेकीबीचको सहकार्य र बालबालिकाको चहलपहल कम हुँदै गएको छ। परिवर्तन स्वाभाविक हो, तर त्यससँगै हराउँदै गएको आत्मीयताको अनुभूति भने मनमा प्रश्न बनेर उभिएको छ।
दसैँमा गाउँ फर्कनेहरूको चहलपहल अझै देखिन्छ। तर सबै परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन सक्ने अवस्था छैन। कसैको छोरा खाडी मुलुकमा छ, कसैकी छोरी युरोप वा अमेरिकामा छिन्, कोही काठमाडौंमा छन् भने कोही अन्य सहरमा। एउटै परिवारका सदस्य फरकफरक देश र सहरमा छरिँदा दसैँको पारिवारिक मिलन पहिलेको जस्तो सहज रहन सकेको छैन।
गाउँ रित्तिनु भनेको घरमा मानिस कम हुनु मात्रै होइन। त्यससँगै गाउँका पुराना सीप, लोकगीत, कथा, सामूहिक श्रम र आपसी सहयोगका अभ्यास पनि कमजोर हुन सक्छन्। गाउँको आर्थिक जीवन बलियो बनाउने र युवालाई आफ्नै ठाउँमा भविष्य खोज्न सक्ने वातावरण तयार गर्ने काम त्यसैले सांस्कृतिक संरक्षणसँग पनि जोडिएको छ।
दसैँको टीकाको दिन घरका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर टीका लगाउने, जमरा राख्ने र आशीर्वाद लिने दृश्य धेरै परिवारको चाहना हुन्छ। तर रोजगारी, अध्ययन, भिसा, बिदा र यात्राको कठिनाइले त्यो चाहना पूरा नहुन सक्छ। भिडियो कलमा टीका देखाइन्छ, मोबाइलको स्क्रिनबाट आशीर्वाद साटिन्छ र तस्बिरमार्फत परिवारको खुसी बाँडिन्छ। प्रविधिले टाढा रहेका मानिसलाई जोडेको छ, तर एउटै थालबाट खाना खाने, आमाको हातको परिकार चाख्ने र बाबुआमाको छेउमा बसेर गफिने अनुभूति दिन सक्दैन।
परदेशमा रहेका सन्तानको पीडा पनि कम छैन। परिवारलाई राम्रो जीवन दिन घर छाडेका उनीहरू दसैँका बेला अरू नेपाली घर फर्किएको देख्दा भावुक हुन सक्छन्। सामाजिक सञ्जालमा गाउँको घर, टीका लगाएका आफन्त र पारिवारिक जमघटका तस्बिर देख्दा आफ्नै घरको सम्झनाले सताउन सक्छ। बाहिरबाट हेर्दा विदेशको जीवन सुविधासम्पन्न देखिए पनि चाडपर्वमा परिवारबाट टाढा रहनुको पीडा सबैले सहजै व्यक्त गर्न सक्दैनन्।
त्यसैले गाउँको दसैँ हराउँदै गएको भन्नु केवल परम्परागत अभ्यास घटेको कुरा होइन। यो परिवारका सदस्यबीच बढ्दै गएको भौगोलिक दूरी र त्यसले जन्माएको भावनात्मक रिक्तताको कथा पनि हो। दसैँले हामीलाई सम्झाउँछ—मानिसले पैसा कमाउन सक्छ, घर बनाउन सक्छ र जीवनका धेरै सुविधा जुटाउन सक्छ, तर आत्मीय सम्बन्धलाई जीवित राख्न समय, उपस्थिति र माया पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
प्रविधिले जोड्यो दूरी, तर प्रत्यक्ष भेटघाटको विकल्प बनेन
प्रविधिको विकासले दसैँ मनाउने तरिका सहज बनाएको छ। टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमा कुरा गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना दिन, तस्बिर साझा गर्न र परिवारका सदस्यको अवस्था बुझ्न सकिन्छ। अनलाइन किनमेल र डिजिटल भुक्तानीले चाडपर्वको तयारीलाई पनि सहज बनाएका छन्।
तर प्रविधिले दिएको सुविधासँगै सामाजिक व्यवहारमा केही परिवर्तन पनि आएको छ। पहिले आफन्तको घरमा पुगेर भेट्ने, गाउँका साथीभाइसँग भेला हुने र ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने चलनलाई अहिले डिजिटल माध्यमले आंशिक रूपमा प्रतिस्थापन गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा दसैँका तस्बिर र शुभकामना प्रशस्त देखिए पनि प्रत्यक्ष भेटघाटको आत्मीयता सबै अवस्थामा त्यसले दिन सक्दैन।
कुनै समय दसैँमा गाउँका घरघरमा पुगेर आफन्त भेट्ने चलन थियो। बाटोमा भेटिएका मानिससँग पनि केहीबेर गफिन्थ्यो। अहिले कतिपय अवस्थामा शुभकामना सन्देश पठाएपछि आफ्नो दायित्व पूरा भएको ठानिन्छ। सम्बन्धलाई समय दिनुभन्दा सन्देश पठाएर औपचारिकता पूरा गर्ने प्रवृत्ति बढ्दा भेटघाटको संस्कृति कमजोर हुन सक्छ।
यद्यपि प्रविधिलाई दोष दिएर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन। यसको सही प्रयोगले विदेशमा रहेका परिवारलाई गाउँसँग जोड्न, परम्परागत गीत, कथा र संस्कार नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन तथा गाउँका सांस्कृतिक गतिविधिको अभिलेख राख्न मद्दत गर्न सक्छ। विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यलाई सामूहिक भिडियो संवादमा सहभागी गराउन सकिन्छ। ज्येष्ठ नागरिकका अनुभव र गाउँका पुराना परम्पराको श्रव्यदृश्य अभिलेख तयार गर्न सकिन्छ।
चुनौती प्रविधि प्रयोग गर्नु होइन, प्रविधिका कारण मानवीय सम्बन्ध कमजोर हुन नदिनु हो। मोबाइलले टाढाका मानिसलाई नजिक ल्याओस्, नजिकका मानिसलाई टाढा बनाउने माध्यम नबनोस् भन्ने कुरामा सचेत रहन आवश्यक छ।
पहिले दसैँको तयारी महिनौँअघिदेखि सुरु हुन्थ्यो। घरमा भएका स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै आवश्यक सामग्री जुटाइन्थ्यो। नयाँ लुगा सिलाउन कपडा किन्ने र दर्जीकहाँ जाने चलन थियो। खेतीपातीबाट उत्पादित अन्न, घरमै पालिएका खसीबोका र स्थानीय उत्पादनले चाडपर्वको आवश्यकतालाई धेरै हदसम्म पूरा गर्थे। परिवारका सदस्य मिलेर तयारी गर्दा कामसँगै आत्मीयता पनि बढ्थ्यो।
अहिले बजारमा सबै वस्तु सहजै उपलब्ध छन्। रेडिमेड लुगा, प्याकेटका खानेकुरा र विभिन्न उपभोग्य वस्तुको प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ। यसले समय बचाएको छ र सुविधा थपेको छ। तर बजारमा निर्भरता बढ्दै जाँदा घरमै उत्पादन गर्ने, स्थानीय वस्तु प्रयोग गर्ने र सामूहिक रूपमा तयारी गर्ने अभ्यास कमजोर हुन सक्छ।
गाउँको दसैँमा धार्मिक अनुष्ठान, पिङ, मेलापात, सामूहिक जमघट, लोकगीत र पारिवारिक भेटघाटको विशेष महत्त्व थियो। गाउँका विभिन्न उमेर समूहका मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। बालबालिकाले अग्रजबाट संस्कार सिक्थे भने युवापुस्ताले सामूहिक गतिविधिमा सहभागी भएर सामाजिक जिम्मेवारी बुझ्थे।
आर्थिक रूपमा कमजोर, एक्ला, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा परिवारबाट टाढा रहेका मानिस पनि समुदायको खुसीमा सहभागी हुन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै पर्वको सामाजिक महत्त्व हो।
सामूहिक रूपमा पिङ बनाउने, बाटो सफा गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने, स्थानीय मेलामा सहभागी हुने र छिमेकीको घरमा पुगेर शुभकामना आदानप्रदान गर्ने गतिविधिले समुदायबीच सम्बन्ध बलियो बनाउँथ्यो। यस्ता अवसरमा मानिसले एकअर्काको अवस्था बुझ्ने, समस्या सुन्ने र आवश्यक पर्दा सहयोग गर्ने मौका पाउँथे।
अहिले यस्ता गतिविधि कतिपय ठाउँमा जारी रहे पनि तिनको स्वरूप र सहभागितामा परिवर्तन आएको छ। युवाको अभाव, परम्परागत सीप हस्तान्तरणमा कमी र आधुनिक मनोरञ्जनका विकल्पले पुराना अभ्यासलाई प्रभावित पारेका छन्। सामूहिक गतिविधि कमजोर हुँदा गाउँका मानिसबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्क पनि घट्न सक्छ।
तर पुरानो समाजका सबै अभ्यास अनुकरणीय थिए भन्ने होइन। कतिपय परम्परामा जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, अनावश्यक खर्च र सामाजिक बहिष्करणजस्ता समस्या थिए। संस्कृति जोगाउने नाममा विभेदपूर्ण अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु हुँदैन। समानता, सम्मान, सहयोग र सद्भाव बढाउने परम्परालाई संरक्षण गर्दै समयअनुकूल सुधार गर्नु नै सांस्कृतिक निरन्तरताको सही बाटो हो।
दसैँले सबैलाई समान सम्मान, आत्मीयता र सहअस्तित्वको सन्देश दिन सक्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर, एक्ला, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा परिवारबाट टाढा रहेका मानिस पनि समुदायको खुसीमा सहभागी हुन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै पर्वको सामाजिक महत्त्व हो।
संस्कृति जोगाउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्तामाथि मात्रै थोपर्नु उचित हुँदैन। उनीहरूलाई गाउँमै बस्न सक्ने वातावरण, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी र आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। गाउँमा भविष्य नदेखेपछि युवा सहर वा विदेश जान बाध्य हुन्छन्। त्यसैले गाउँको आर्थिक जीवन बलियो बनाउनु र सांस्कृतिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिनु एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्।
पहिलेको दसैँ र अहिलेको दसैँबीचको भिन्नता केवल घरको बनावट, लुगाको शैली वा खानपानमा सीमित छैन। यसले नेपाली समाजको बदलिँदो आर्थिक अवस्था, बसाइँसराइ, पारिवारिक संरचना र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ। पहिले सामूहिक श्रम र प्रत्यक्ष भेटघाटमा आधारित जीवनशैली बलियो थियो भने अहिले व्यक्तिगत सुविधा, बजार र प्रविधिको प्रभाव बढेको छ।
आधुनिक सुविधाको विरोध गरेर मात्रै पुरानो संस्कृति जोगाउन सकिँदैन। सिमेन्टका घर बनाउनु, आधुनिक लुगा लगाउनु, बजारबाट सामग्री किन्नु वा प्रविधिको प्रयोग गर्नु आफैँमा सांस्कृतिक क्षति होइन। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब सुविधाको खोजीमा सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानलाई अनावश्यक ठान्न थालिन्छ।
दसैँको मौलिकता जोगाउन रातो माटोले घर लिप्नैपर्छ वा पुरानै शैलीमा पर्व मनाउनैपर्छ भन्ने छैन। बरु परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता कायम राख्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने, छिमेकीलाई सहयोग गर्ने, बालबालिकालाई संस्कार सिकाउने र सामूहिक हितका काममा सहभागी हुने अभ्यासलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
परदेशमा रहेका सन्तानले सकेसम्म दसैँमा घर फर्कने प्रयास गर्न सक्छन्। घर फर्कन सम्भव नभए पनि परिवारसँग पर्याप्त समय बिताउन, आमाबुबाको स्वास्थ्य र आवश्यकताबारे बुझ्न तथा भावनात्मक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। गाउँमा रहेका मानिसले पनि एक्ला ज्येष्ठ नागरिक र आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई पर्वको खुसीमा सहभागी गराउन सक्छन्। यस्ता साना प्रयासले दसैँको आत्मीयतालाई जीवित राख्न ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्।
गाउँको दसैँलाई जीवन्त राख्न भावनात्मक अपिल मात्रै पर्याप्त हुँदैन। गाउँमा रोजगारी सिर्जना, कृषि उत्पादनको बजार सुनिश्चितता, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, यातायात र सञ्चार सुविधाको विस्तार आवश्यक छ। गाउँमा बस्दा पनि सम्मानजनक जीवनयापन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ।
दसैँले हामीलाई प्रत्येक वर्ष भेटघाट, मेलमिलाप र सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर दिन्छ। परिवारमा मनमुटाव छ भने त्यसलाई कम गर्ने, टाढिएका आफन्तसँग संवाद गर्ने, दुःखमा रहेका छिमेकीलाई सहयोग गर्ने र आफ्ना कमजोरी सुधार्ने अवसरका रूपमा पनि यसलाई लिन सकिन्छ। यस्ता अभ्यासले पर्वको सामाजिक अर्थलाई अझ गहिरो बनाउँछन्।
दसैँको वास्तविक सौन्दर्य महँगो लुगा, भव्य भोज वा सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तस्बिरमा मात्र छैन। यसको सार परिवारको मिलन, मानवीय सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावमा छ। गाउँको स्वरूप बदलिन सक्छ, जीवनशैली आधुनिक बन्न सक्छ र प्रविधिको प्रभाव अझ विस्तार हुन सक्छ। तर परिवर्तनको यो यात्रामा आफ्ना मौलिक मूल्य र मानवीय सम्बन्धलाई जोगाउन सकियो भने मात्रै दसैँको सांस्कृतिक अर्थ आगामी पुस्तासम्म जीवन्त रहन सक्छ।
हामीले आफ्ना बालबालिकालाई दसैँको अर्थ नयाँ लुगा र दक्षिणामा मात्र सीमित छैन भनेर सिकाउनुपर्छ। दसैँ अरूलाई सम्मान गर्ने, दुःखमा साथ दिने, परिवारलाई माया गर्ने र आफ्नो संस्कृतिको मूल्य बुझ्ने अवसर पनि हो भन्ने कुरा व्यवहारबाट देखाउनुपर्छ।
दसैँ आउँदा घरको ढोकामा आमाबुबाले बाटो हेर्नु नपरोस् भन्ने चाहना सबै परिवारको हुन सक्छ। तर सबैलाई घर फर्कन सम्भव हुँदैन। त्यसैले फर्कन सक्नेले परिवारका लागि समय निकालौँ, फर्कन नसक्नेले दूरीका बीच पनि आत्मीयता कायम राखौँ। गाउँमा रहेका मानिसले एक्ला ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्झौँ, छिमेकीसँग खुसी बाँडौँ र आर्थिक कठिनाइमा रहेका परिवारलाई सक्दो सहयोग गरौँ।
हामीले आफ्ना बालबालिकालाई दसैँको अर्थ नयाँ लुगा र दक्षिणामा मात्र सीमित छैन भनेर सिकाउनुपर्छ। दसैँ अरूलाई सम्मान गर्ने, दुःखमा साथ दिने, परिवारलाई माया गर्ने र आफ्नो संस्कृतिको मूल्य बुझ्ने अवसर पनि हो भन्ने कुरा व्यवहारबाट देखाउनुपर्छ।
गाउँका पुराना घर भत्किएर नयाँ घर बन्न सक्छन्। कच्ची बाटो पक्की बन्न सक्छ, परम्परागत लुगाको ठाउँमा आधुनिक पहिरन आउन सक्छ र पिङको ठाउँमा मनोरञ्जनका नयाँ माध्यम स्थापित हुन सक्छन्। यी परिवर्तन जीवनको स्वाभाविक हिस्सा हुन्। तर घर फेरिए पनि घरभित्रको माया नफेरियोस्, प्रविधि बढे पनि आत्मीयता नघटोस् र गाउँको स्वरूप बदलिए पनि समुदायबीचको सहयोग नहराओस्।
दसैँ केवल पात्रोमा आउने पर्व होइन, यो परिवारलाई जोड्ने भावना, समाजलाई एकताबद्ध बनाउने अवसर र आफ्नो पहिचान सम्झाउने सांस्कृतिक सेतु हो। गाउँ बदलिन सक्छ, घरको स्वरूप फेरिन सक्छ र समयको गति रोक्न सकिँदैन। तर दसैँमा एकअर्कालाई सम्झने मन, दुःखसुख बाँड्ने संस्कार र परिवारप्रतिको माया जीवित रह्यो भने दसैँको वास्तविक रौनक कहिल्यै हराउने छैन।
https://ehimalayatimes.com/2026/10/490604/
अहिले धेरै गाउँमा दसैँ त आउँछ, तर त्यसको पुरानो उमङ्ग क्रमशः हराउँदै गएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय घरमा वर्षभरि ताल्चा लागेको हुन्छ, कतिपय घरमा ज्येष्ठ नागरिक मात्रै हुन्छन्।
तर समयसँगै दसैँ मनाउने शैली फेरिएको छ। गाउँको दसैँ पहिलेको जस्तो छैन। गाउँका चौतारी, पँधेरा, बाटाघाटा र घरआँगनमा देखिने चहलपहल घट्दै गएको छ। कुनै समय दसैँ आउनुअघि नै गाउँमा छुट्टै रौनक छाउँथ्यो। अहिले धेरै गाउँमा दसैँ त आउँछ, तर त्यसको पुरानो उमङ्ग क्रमशः हराउँदै गएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय घरमा वर्षभरि ताल्चा लागेको हुन्छ, कतिपय घरमा ज्येष्ठ नागरिक मात्रै हुन्छन्। घरका आँगन खाली छन्, गाउँका बाटाहरू सुनसान छन् र कुनै समय बालबालिकाको हाँसोले गुञ्जिने बस्तीमा अहिले मौनता बढ्दै गएको छ।
गाउँबाट सहर र विदेशतर्फ बढ्दो बसाइँसराइ, वैदेशिक रोजगारी, प्रविधिको विस्तार, उपभोक्तावादी संस्कृति र बदलिँदो जीवनशैलीले दसैँको स्वरूप मात्र होइन, यसको सामाजिक र भावनात्मक आधारलाई समेत प्रभावित पारेको छ। आधुनिक सुविधाले जीवन सहज बनाएको छ, तर त्यससँगै परिवार, छिमेक र समुदायबीचको निकटतामा परिवर्तन आएको छ। प्रश्न यो होइन कि दसैँ पहिलेको जस्तै हुनुपर्छ कि पर्दैन। समयसँगै बदलिँदै गर्दा दसैँको वास्तविक आत्मीयता, सांस्कृतिक पहिचान र मानवीय सम्बन्धलाई हामीले कति जोगाउन सकेका छौँ?
कुनै समय दसैँ आउनु भनेको गाउँभरि उत्साह छाउनु थियो। दसैँ आउन अझै केही दिन बाँकी हुँदा नै घरआँगनदेखि बाटोघाटोसम्म सरसफाइ सुरु हुन्थ्यो। घरका भित्तामा रातो माटो र कमेरो लगाइन्थ्यो। आँगन सफा गरिन्थ्यो, गोठ लिपपोत गरिन्थ्यो र घरका छाना तथा वरपरका झारपात हटाइन्थ्यो। घरको स्वरूप फेरिँदा मानिसको मनमा पनि नयाँ उमङ्ग जाग्थ्यो। घर सफा गर्नु केवल सरसफाइ थिएन, त्यो दसैँलाई स्वागत गर्ने सांस्कृतिक अभ्यास थियो।
परिवारका सबै सदस्य आआफ्नो जिम्मेवारीमा जुट्थे। कसैले घर लिपपोत गर्थे, कसैले अन्नपात मिलाउँथे, कसैले लुगा सिलाउन कपडा धुने गर्थे। दसैँका लागि चिउरा तयार गर्न ढिकी बज्थे । गाउँभरीको एउटा ढिकी हुन्थ्यो । सबै भेला भएर धान भिजाउने, भुट्ने कुट्ने गरिन्थ्यो । ढिकीमा पनि पालो लाथ्यो । सामुहिक सरसहयोग हुन्थ्यो । मेलमिलाप थियो ।गाउँमा कसैको घरमा काम धेरै भए छिमेकी सहयोग गर्न पुग्थे। एक जनाको घरको काम सबैले मिलेर सकाउँथे। कसैको घरमा दुःख वा अभाव भए गाउँलेले सक्दो सहयोग गर्थे। दसैँको खुसी व्यक्तिगत घरभित्र मात्र सीमित हुँदैनथ्यो, त्यो पूरै गाउँको साझा खुसी हुन्थ्यो। घरमा खसीबोका पालिएका हुन्थे।
बालबालिकाका लागि दसैँको प्रतीक्षा झनै विशेष हुन्थ्यो। नयाँ लुगा लगाउने, टीका लगाएर दक्षिणा पाउने, साथीभाइसँग पिङ खेल्ने र गाउँभरि घुम्ने उत्सुकताले उनीहरूलाई दिन गन्न बाध्य बनाउँथ्यो। बाँस र डोरीको पिङ बनाउन गाउँका युवाहरू जुट्थे।
अहिले ती दृश्य धेरैका लागि स्मृतिमा सीमित भएका छन्। कतिपय ठाउँमा परम्परा अझै जीवित छ, तर धेरै गाउँमा त्यसको स्वरूप र सहभागिता फेरिएको छ। पहिलेको जस्तो सामूहिक तयारी, छिमेकीबीचको सहकार्य र बालबालिकाको चहलपहल कम हुँदै गएको छ। परिवर्तन स्वाभाविक हो, तर त्यससँगै हराउँदै गएको आत्मीयताको अनुभूति भने मनमा प्रश्न बनेर उभिएको छ।
दसैँमा गाउँ फर्कनेहरूको चहलपहल अझै देखिन्छ। तर सबै परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन सक्ने अवस्था छैन। कसैको छोरा खाडी मुलुकमा छ, कसैकी छोरी युरोप वा अमेरिकामा छिन्, कोही काठमाडौंमा छन् भने कोही अन्य सहरमा। एउटै परिवारका सदस्य फरकफरक देश र सहरमा छरिँदा दसैँको पारिवारिक मिलन पहिलेको जस्तो सहज रहन सकेको छैन।
गाउँ रित्तिनु भनेको घरमा मानिस कम हुनु मात्रै होइन। त्यससँगै गाउँका पुराना सीप, लोकगीत, कथा, सामूहिक श्रम र आपसी सहयोगका अभ्यास पनि कमजोर हुन सक्छन्। गाउँको आर्थिक जीवन बलियो बनाउने र युवालाई आफ्नै ठाउँमा भविष्य खोज्न सक्ने वातावरण तयार गर्ने काम त्यसैले सांस्कृतिक संरक्षणसँग पनि जोडिएको छ।
दसैँको टीकाको दिन घरका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर टीका लगाउने, जमरा राख्ने र आशीर्वाद लिने दृश्य धेरै परिवारको चाहना हुन्छ। तर रोजगारी, अध्ययन, भिसा, बिदा र यात्राको कठिनाइले त्यो चाहना पूरा नहुन सक्छ। भिडियो कलमा टीका देखाइन्छ, मोबाइलको स्क्रिनबाट आशीर्वाद साटिन्छ र तस्बिरमार्फत परिवारको खुसी बाँडिन्छ। प्रविधिले टाढा रहेका मानिसलाई जोडेको छ, तर एउटै थालबाट खाना खाने, आमाको हातको परिकार चाख्ने र बाबुआमाको छेउमा बसेर गफिने अनुभूति दिन सक्दैन।
परदेशमा रहेका सन्तानको पीडा पनि कम छैन। परिवारलाई राम्रो जीवन दिन घर छाडेका उनीहरू दसैँका बेला अरू नेपाली घर फर्किएको देख्दा भावुक हुन सक्छन्। सामाजिक सञ्जालमा गाउँको घर, टीका लगाएका आफन्त र पारिवारिक जमघटका तस्बिर देख्दा आफ्नै घरको सम्झनाले सताउन सक्छ। बाहिरबाट हेर्दा विदेशको जीवन सुविधासम्पन्न देखिए पनि चाडपर्वमा परिवारबाट टाढा रहनुको पीडा सबैले सहजै व्यक्त गर्न सक्दैनन्।
त्यसैले गाउँको दसैँ हराउँदै गएको भन्नु केवल परम्परागत अभ्यास घटेको कुरा होइन। यो परिवारका सदस्यबीच बढ्दै गएको भौगोलिक दूरी र त्यसले जन्माएको भावनात्मक रिक्तताको कथा पनि हो। दसैँले हामीलाई सम्झाउँछ—मानिसले पैसा कमाउन सक्छ, घर बनाउन सक्छ र जीवनका धेरै सुविधा जुटाउन सक्छ, तर आत्मीय सम्बन्धलाई जीवित राख्न समय, उपस्थिति र माया पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
प्रविधिले जोड्यो दूरी, तर प्रत्यक्ष भेटघाटको विकल्प बनेन
प्रविधिको विकासले दसैँ मनाउने तरिका सहज बनाएको छ। टाढा रहेका आफन्तसँग भिडियो कलमा कुरा गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना दिन, तस्बिर साझा गर्न र परिवारका सदस्यको अवस्था बुझ्न सकिन्छ। अनलाइन किनमेल र डिजिटल भुक्तानीले चाडपर्वको तयारीलाई पनि सहज बनाएका छन्।
तर प्रविधिले दिएको सुविधासँगै सामाजिक व्यवहारमा केही परिवर्तन पनि आएको छ। पहिले आफन्तको घरमा पुगेर भेट्ने, गाउँका साथीभाइसँग भेला हुने र ज्येष्ठ सदस्यबाट आशीर्वाद लिने चलनलाई अहिले डिजिटल माध्यमले आंशिक रूपमा प्रतिस्थापन गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा दसैँका तस्बिर र शुभकामना प्रशस्त देखिए पनि प्रत्यक्ष भेटघाटको आत्मीयता सबै अवस्थामा त्यसले दिन सक्दैन।
कुनै समय दसैँमा गाउँका घरघरमा पुगेर आफन्त भेट्ने चलन थियो। बाटोमा भेटिएका मानिससँग पनि केहीबेर गफिन्थ्यो। अहिले कतिपय अवस्थामा शुभकामना सन्देश पठाएपछि आफ्नो दायित्व पूरा भएको ठानिन्छ। सम्बन्धलाई समय दिनुभन्दा सन्देश पठाएर औपचारिकता पूरा गर्ने प्रवृत्ति बढ्दा भेटघाटको संस्कृति कमजोर हुन सक्छ।
यद्यपि प्रविधिलाई दोष दिएर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन। यसको सही प्रयोगले विदेशमा रहेका परिवारलाई गाउँसँग जोड्न, परम्परागत गीत, कथा र संस्कार नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन तथा गाउँका सांस्कृतिक गतिविधिको अभिलेख राख्न मद्दत गर्न सक्छ। विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यलाई सामूहिक भिडियो संवादमा सहभागी गराउन सकिन्छ। ज्येष्ठ नागरिकका अनुभव र गाउँका पुराना परम्पराको श्रव्यदृश्य अभिलेख तयार गर्न सकिन्छ।
चुनौती प्रविधि प्रयोग गर्नु होइन, प्रविधिका कारण मानवीय सम्बन्ध कमजोर हुन नदिनु हो। मोबाइलले टाढाका मानिसलाई नजिक ल्याओस्, नजिकका मानिसलाई टाढा बनाउने माध्यम नबनोस् भन्ने कुरामा सचेत रहन आवश्यक छ।
पहिले दसैँको तयारी महिनौँअघिदेखि सुरु हुन्थ्यो। घरमा भएका स्रोतसाधनको उपयोग गर्दै आवश्यक सामग्री जुटाइन्थ्यो। नयाँ लुगा सिलाउन कपडा किन्ने र दर्जीकहाँ जाने चलन थियो। खेतीपातीबाट उत्पादित अन्न, घरमै पालिएका खसीबोका र स्थानीय उत्पादनले चाडपर्वको आवश्यकतालाई धेरै हदसम्म पूरा गर्थे। परिवारका सदस्य मिलेर तयारी गर्दा कामसँगै आत्मीयता पनि बढ्थ्यो।
अहिले बजारमा सबै वस्तु सहजै उपलब्ध छन्। रेडिमेड लुगा, प्याकेटका खानेकुरा र विभिन्न उपभोग्य वस्तुको प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ। यसले समय बचाएको छ र सुविधा थपेको छ। तर बजारमा निर्भरता बढ्दै जाँदा घरमै उत्पादन गर्ने, स्थानीय वस्तु प्रयोग गर्ने र सामूहिक रूपमा तयारी गर्ने अभ्यास कमजोर हुन सक्छ।
गाउँको दसैँमा धार्मिक अनुष्ठान, पिङ, मेलापात, सामूहिक जमघट, लोकगीत र पारिवारिक भेटघाटको विशेष महत्त्व थियो। गाउँका विभिन्न उमेर समूहका मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन्थे। बालबालिकाले अग्रजबाट संस्कार सिक्थे भने युवापुस्ताले सामूहिक गतिविधिमा सहभागी भएर सामाजिक जिम्मेवारी बुझ्थे।
आर्थिक रूपमा कमजोर, एक्ला, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा परिवारबाट टाढा रहेका मानिस पनि समुदायको खुसीमा सहभागी हुन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै पर्वको सामाजिक महत्त्व हो।
सामूहिक रूपमा पिङ बनाउने, बाटो सफा गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने, स्थानीय मेलामा सहभागी हुने र छिमेकीको घरमा पुगेर शुभकामना आदानप्रदान गर्ने गतिविधिले समुदायबीच सम्बन्ध बलियो बनाउँथ्यो। यस्ता अवसरमा मानिसले एकअर्काको अवस्था बुझ्ने, समस्या सुन्ने र आवश्यक पर्दा सहयोग गर्ने मौका पाउँथे।
अहिले यस्ता गतिविधि कतिपय ठाउँमा जारी रहे पनि तिनको स्वरूप र सहभागितामा परिवर्तन आएको छ। युवाको अभाव, परम्परागत सीप हस्तान्तरणमा कमी र आधुनिक मनोरञ्जनका विकल्पले पुराना अभ्यासलाई प्रभावित पारेका छन्। सामूहिक गतिविधि कमजोर हुँदा गाउँका मानिसबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्क पनि घट्न सक्छ।
तर पुरानो समाजका सबै अभ्यास अनुकरणीय थिए भन्ने होइन। कतिपय परम्परामा जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, अनावश्यक खर्च र सामाजिक बहिष्करणजस्ता समस्या थिए। संस्कृति जोगाउने नाममा विभेदपूर्ण अभ्यासलाई निरन्तरता दिनु हुँदैन। समानता, सम्मान, सहयोग र सद्भाव बढाउने परम्परालाई संरक्षण गर्दै समयअनुकूल सुधार गर्नु नै सांस्कृतिक निरन्तरताको सही बाटो हो।
दसैँले सबैलाई समान सम्मान, आत्मीयता र सहअस्तित्वको सन्देश दिन सक्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर, एक्ला, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति वा परिवारबाट टाढा रहेका मानिस पनि समुदायको खुसीमा सहभागी हुन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै पर्वको सामाजिक महत्त्व हो।
संस्कृति जोगाउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्तामाथि मात्रै थोपर्नु उचित हुँदैन। उनीहरूलाई गाउँमै बस्न सक्ने वातावरण, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी र आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। गाउँमा भविष्य नदेखेपछि युवा सहर वा विदेश जान बाध्य हुन्छन्। त्यसैले गाउँको आर्थिक जीवन बलियो बनाउनु र सांस्कृतिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिनु एकअर्कासँग जोडिएका विषय हुन्।
पहिलेको दसैँ र अहिलेको दसैँबीचको भिन्नता केवल घरको बनावट, लुगाको शैली वा खानपानमा सीमित छैन। यसले नेपाली समाजको बदलिँदो आर्थिक अवस्था, बसाइँसराइ, पारिवारिक संरचना र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ। पहिले सामूहिक श्रम र प्रत्यक्ष भेटघाटमा आधारित जीवनशैली बलियो थियो भने अहिले व्यक्तिगत सुविधा, बजार र प्रविधिको प्रभाव बढेको छ।
आधुनिक सुविधाको विरोध गरेर मात्रै पुरानो संस्कृति जोगाउन सकिँदैन। सिमेन्टका घर बनाउनु, आधुनिक लुगा लगाउनु, बजारबाट सामग्री किन्नु वा प्रविधिको प्रयोग गर्नु आफैँमा सांस्कृतिक क्षति होइन। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब सुविधाको खोजीमा सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय पहिचान र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानलाई अनावश्यक ठान्न थालिन्छ।
दसैँको मौलिकता जोगाउन रातो माटोले घर लिप्नैपर्छ वा पुरानै शैलीमा पर्व मनाउनैपर्छ भन्ने छैन। बरु परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता कायम राख्ने, ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने, छिमेकीलाई सहयोग गर्ने, बालबालिकालाई संस्कार सिकाउने र सामूहिक हितका काममा सहभागी हुने अभ्यासलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ।
परदेशमा रहेका सन्तानले सकेसम्म दसैँमा घर फर्कने प्रयास गर्न सक्छन्। घर फर्कन सम्भव नभए पनि परिवारसँग पर्याप्त समय बिताउन, आमाबुबाको स्वास्थ्य र आवश्यकताबारे बुझ्न तथा भावनात्मक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। गाउँमा रहेका मानिसले पनि एक्ला ज्येष्ठ नागरिक र आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई पर्वको खुसीमा सहभागी गराउन सक्छन्। यस्ता साना प्रयासले दसैँको आत्मीयतालाई जीवित राख्न ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन्।
गाउँको दसैँलाई जीवन्त राख्न भावनात्मक अपिल मात्रै पर्याप्त हुँदैन। गाउँमा रोजगारी सिर्जना, कृषि उत्पादनको बजार सुनिश्चितता, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, यातायात र सञ्चार सुविधाको विस्तार आवश्यक छ। गाउँमा बस्दा पनि सम्मानजनक जीवनयापन गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ।
दसैँले हामीलाई प्रत्येक वर्ष भेटघाट, मेलमिलाप र सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर दिन्छ। परिवारमा मनमुटाव छ भने त्यसलाई कम गर्ने, टाढिएका आफन्तसँग संवाद गर्ने, दुःखमा रहेका छिमेकीलाई सहयोग गर्ने र आफ्ना कमजोरी सुधार्ने अवसरका रूपमा पनि यसलाई लिन सकिन्छ। यस्ता अभ्यासले पर्वको सामाजिक अर्थलाई अझ गहिरो बनाउँछन्।
दसैँको वास्तविक सौन्दर्य महँगो लुगा, भव्य भोज वा सामाजिक सञ्जालमा देखाइने तस्बिरमा मात्र छैन। यसको सार परिवारको मिलन, मानवीय सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सद्भावमा छ। गाउँको स्वरूप बदलिन सक्छ, जीवनशैली आधुनिक बन्न सक्छ र प्रविधिको प्रभाव अझ विस्तार हुन सक्छ। तर परिवर्तनको यो यात्रामा आफ्ना मौलिक मूल्य र मानवीय सम्बन्धलाई जोगाउन सकियो भने मात्रै दसैँको सांस्कृतिक अर्थ आगामी पुस्तासम्म जीवन्त रहन सक्छ।
हामीले आफ्ना बालबालिकालाई दसैँको अर्थ नयाँ लुगा र दक्षिणामा मात्र सीमित छैन भनेर सिकाउनुपर्छ। दसैँ अरूलाई सम्मान गर्ने, दुःखमा साथ दिने, परिवारलाई माया गर्ने र आफ्नो संस्कृतिको मूल्य बुझ्ने अवसर पनि हो भन्ने कुरा व्यवहारबाट देखाउनुपर्छ।
दसैँ आउँदा घरको ढोकामा आमाबुबाले बाटो हेर्नु नपरोस् भन्ने चाहना सबै परिवारको हुन सक्छ। तर सबैलाई घर फर्कन सम्भव हुँदैन। त्यसैले फर्कन सक्नेले परिवारका लागि समय निकालौँ, फर्कन नसक्नेले दूरीका बीच पनि आत्मीयता कायम राखौँ। गाउँमा रहेका मानिसले एक्ला ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्झौँ, छिमेकीसँग खुसी बाँडौँ र आर्थिक कठिनाइमा रहेका परिवारलाई सक्दो सहयोग गरौँ।
हामीले आफ्ना बालबालिकालाई दसैँको अर्थ नयाँ लुगा र दक्षिणामा मात्र सीमित छैन भनेर सिकाउनुपर्छ। दसैँ अरूलाई सम्मान गर्ने, दुःखमा साथ दिने, परिवारलाई माया गर्ने र आफ्नो संस्कृतिको मूल्य बुझ्ने अवसर पनि हो भन्ने कुरा व्यवहारबाट देखाउनुपर्छ।
गाउँका पुराना घर भत्किएर नयाँ घर बन्न सक्छन्। कच्ची बाटो पक्की बन्न सक्छ, परम्परागत लुगाको ठाउँमा आधुनिक पहिरन आउन सक्छ र पिङको ठाउँमा मनोरञ्जनका नयाँ माध्यम स्थापित हुन सक्छन्। यी परिवर्तन जीवनको स्वाभाविक हिस्सा हुन्। तर घर फेरिए पनि घरभित्रको माया नफेरियोस्, प्रविधि बढे पनि आत्मीयता नघटोस् र गाउँको स्वरूप बदलिए पनि समुदायबीचको सहयोग नहराओस्।
दसैँ केवल पात्रोमा आउने पर्व होइन, यो परिवारलाई जोड्ने भावना, समाजलाई एकताबद्ध बनाउने अवसर र आफ्नो पहिचान सम्झाउने सांस्कृतिक सेतु हो। गाउँ बदलिन सक्छ, घरको स्वरूप फेरिन सक्छ र समयको गति रोक्न सकिँदैन। तर दसैँमा एकअर्कालाई सम्झने मन, दुःखसुख बाँड्ने संस्कार र परिवारप्रतिको माया जीवित रह्यो भने दसैँको वास्तविक रौनक कहिल्यै हराउने छैन।
https://ehimalayatimes.com/2026/10/490604/
साताको लोकपृय
बडादसैँको पाँचौँ दिन आज स्कन्दमाताको पूजा-आराधना गरिँदै
२९ असोज, काठमाडौँ । बडादसैँअन्तर्गत नवरात्रको पाँचौँ दिन आज (बिहीबार) घर-घरका पूजा कोठा तथा दसैँघ...
प्रतिकृया दिनुहोस